Endi esa buyuk sarkardaning buyukligini so'zlab beruvchi tarixiy ma'lumotlarga murojaat qilsak. 11-asrning 1127-1172-yillari Xorazmshohlar sulolasidan bo'lgan Alovuddin otsiz, Abulfat el Arslon, Alovuddin tekis singari iqtidorli va siyosatdon vakillarining sa`yi harakatlari tufayli xorazmshohlar davlati mustaqillikka qo'lga kiritibgina qolmay balki o'z davrining yirik vz qudratli saltanatlaridan biriga aylandi. Uning hududi ayniqsa Sulton tegishli o'g'li Alovuddin Muhammad davrida yanada kengayib gʻarbda Bag'dod xalifaligi chegaralaridan tortib sharqda Hindistongacha va shimolda orol dengizdan janubda to fors ko’rfasigacha cho'zilgan yerlarni o'z ichiga olardi.
Xullas 27 ta mamlakat xorazmshohlar davlati tasarrufiga kirgan shunday jahongirlik avj olgan bir davrda Chingizxon xitoyni boʻysindirib Xorazmga yurish boshladi Chingizxonning siyosiy taktikalaridan vahimaga tushgan hamda saroydagi bosh boshliqlar oqibatida boshi birikmagan xorazm davlati tanazzulga yuz tutadi va mavjud bo'lgan barcha amirliklar va buyukliklar mo'g'ullar oyaog’i ostida yanchib tashlanadi. Natijada buyuk Xorazmdagi mamlakatda Chingizxonga qarshi chiqadigan biron-bir kuch qolmaydi ana shunday qaltis paytda ya'ni jismi ketib ismi qolgan Xorazmshohlar davlatining tiklash hamda xalqning ozodligi uchun Jaloliddin Manguberdi maydonga chiqadi.
Ayrim manbalarda qayt qilishlaricha xorazmshox Onasi tangli qabilasidan bo'lgan Turkon xotin mamlakatning ikkinchi hukmdori darajasida ish ko'rar saltanatning barcha ishlariga aralashadigan shu boiz o’zining qavimdoshi bo'lgan sevimli kelinining o'g'li yosh Oʻzloxshoxni valiaxt qilib haqiqiy valiaxt deb Jaloliddin esa chetga surib tashlaydi. Xorazmshoh Alovuddin Muhammad o'zining bemalol hazaligi bois mo'g'ulllardan ikki , uch barobardan ortiq qoʻshinini yigirmaga yaqin shaharlarga tarbiya yuboradi uchinchidan jahongirlik kasaliga chalingan xorazmshoh o'zining g'oyaviy maslakdoshlari bilan ichki nizoga borib mamlakatga millatga qarama-qarshi qilib qo’ygan edi. shunday qilib butun boshli millatning bar urgan saltanatning boshi osmondan oyogʻi yerdan uzilgan davrdagi cheki Jaloliddin Manguberdiga tushdi 1220 yilning oʻrtalariga kelib Mug’ul bosqinchilar butun Movarounnahrni kiyin esa Xuroson Eron va boshqa o'lkalarni bosib oladi. Shaharlarni vayron qilib kul tepaga aylantiradi aholini esa ommaviy uslubda qatag’on qiladi ushbu qatlamning guvohi bo'lgan An-Nasaviy shunday yozadi.
Xurosonga qochib bor buxorolikdan bo'lgan voqeani surishtirganlarida shunday javob beradi keldilar, titilar, yondirdilar yondirdilar, o’ldirdilar, haydadilar ketdilar. Xorazmshoh Alovuddin Muhammad o'limi oldidan dushmanning maqsadini anglab ketadi va kech boʻlib ketgan bo’lsada mening uchun g'animdan o'g'lim Manguberdigina qasos olishga qodir shuning uchun uni taxt mvorisi deb tayinlayman sizlar unga itoat etmogʻingiz lozim degan qarorga keladi bu paytda esa taxt ham baxt ham allaqachon kunpaya –kun bo’lgan edi.
Ana shunday kunpaya kun bo'lgan bir manzilda Jaloliddin Manguberdigina jonini jabborga berib mag'ribdan mashriqqa mashriqdan mag'ribga tinim bilmaydi el-yurt obrugʻi millat g'ururi degan yelib yuguradi Jaloliddin manguberdaning sarkarda sifatidagi mahoratiga munosib baho berish uchun u qarshi kurashgan mo'g'ullarning qoʻshini bexatida bizning odatiy tahririyatimizga tutqich bermas darajada qudratli va daxshatli kuch ekanligini bilishi kifoya ana shunday daxshatli kuchli o'zining nihoyatda kam sonli qo'shini bilan faqat Jaloliddingina kurasha oldi. 32 yilgina umr ko'rgan Jaloliddin 11 yilda 14 marta og’riqli va hal qiluvchi janglarga boshchilik qildi. Sarkardaning boshqa sarkardalardan ajralib turadigan jihatlari haqida to'xtalsak u jang maydonida qo'shinga qoʻmondonlik qilishgan birgalikda qo'shinning eng oldingi safida o'zi o`rnak ko'rsatadi o'sha davr taomiliga binoan qo'shinlar yuzma-yuz kelganda eng sara jangchilarning yakkama-yakka chiqishida qo'l ostidagi askarlardan bir emas balki Jaloliddinning o'zi yolg'iz maydonga tushadi u ana shunday birga- bir tushishda oʻzining aql bovar qilmas jasorati bilan raqibini ma'g’lub etar, dushmanning ko'ngliga g’ulg’ulla solar koʻpincha butun boshli dushmani maht etib qo'yardi. u bostirib kelayotgan dushmanning otliq askarini qanday mag’lub qilish taktikasini ishlab chiqdi ya'ni qo'shinning oldidagi qatoriga nayzali piyodalarni undan keyingi qatoriga kamonchilarni joylashtirdilar bu Jaloliddin otning psixologiyasini juda yaxshi o'rganganligidan dalolatdir ot hech qachon odamni bosmaydi har qanday tezlik bilan odamning ustudan tuyoqlarini tekizmasdan sakrab o’tib ketishga harakat qiladi.
Ana shu xislatlarni chuqur o'rgangan Jaloliddin askarlari tezlik bilan kelayotgan dushman otliqlarini nayza bilan mag’lub etishgan. natijada to'xtab qolgan yoki orqaga chekinayotgan yog'ingni kamon yomg'irlari bilan yakson etishgan bu usul keyinchalik yevropada shvetlar va ispanlar inglizlar va fransuzlar o'rtasida bo'lib o'tgan janglarda qo’llanilgan ayniqsa shunisi hayratalnarliki jaloliddin 32 yillik umri mobaynida 400dan oshiq janglarda oldingi saflarda ishtirok etgan yashindek chaqnagan qilich va yomg'irdek yog'gan kamon o'qlaridan deyarli jarohat olmagan. Buyuk olim va mashhur davlat arbobi Mirzo Ulug'bek o'zining “To’rt-ulis tarixi” nomli asarida Jaloliddinning jasorati haqida to'xtalib shunday deydi: Olam ahli jaloliddindan oldin ham va undan keyin ham bunday buyuk jangchini ko’rmagan u shu qadar buyukki hatto buyuklikning o'zi uning poyida bukilib qoladi.
1221 yilning noyabr oylari tepaga Mavounaxr ko’l tepaga aylantirilgan mo'g'ullar bilan kurashadigan bironta ham kuchi qolmagan jaloliddin esa sanoqli qo'shini bilan nochorlikdan hindistonga o'tib ketish uchun yo`lga otlanadi lekin Sen daryosi bo'yida hozirlanayotgan bir paytda chingizxon normalahday qo'shinlari bilan orqasidan yetib keladi murrix Juvay va Nasafiy bu voqeani shunday ta'riflaydi tongda kun nuri tun betidan ko'tarilib tong ko'kragidan otilib chiqqan payitda sulton jaloliddin suv va olov oʻrtasida qoldi bir tarafda sin daryosi boshqa tarafda otash deb kuydiruvchi lashkar shunga qaramay sulton oʻzini yo'qotmadim balki mardonavorlik ko'rsatdi va hozirlanib urush va jang olovini yoqdi.
Imtihon otini egallab olishuv yoʻlini tanladi Chingizxonning ko’p sonli lashkari sultonning avval o'ng qanotidagi so'ngra chap qanotidagi askarlarni to'sg'itib halok etdi Sulton Jaloliddin 700 nafar jangchi bilan tongdan to kun yarmigacha qattiq turib jang qildi, chapdan oʻng qanotga ot qoʻyar oʻng qanotdan markazga hamla qilar va har xamlada sonsiz moʻgʻilni qulatar edi hatto dushman qo'shinining markaziga yorib kirishga muvaffaq bo'lgan mo'g'ul qoʻshinlari talafotga mag'lub bo'ladigan bir paytda zahiradagi muhim qo'shinining bahodir deb ataluvchi saralangan 10 ming kishilik bo'linmasi jang taqdirini hal qiladi mag'lub bo'lishiga ko’zi yetgan Jaloliddin g'anim qoʻliga asir tushmasligi uchun onasi, xotinlari va qizlarini daryoga cho`ktirishga farmon beradi so'ngra u zaxiradagi otini keltirishni buyurdi unga minib yana mug'ul qoʻshinini chekinishga majur etib jilovni orqaga burdi va sovutni yechib tashlab otga qamchi urdi qirg'oqdan turib 10 gazdan ortiq chuqurlikdagi tez oqar daryoga ot soldi dovyurak arslon misoli daryodan suzib o'tib najot sohiliga yetdi. Chingizxon uning daryodan kechib o'tganini ko'rib otini daryo qirgʻogʻiga keltirib keldi sulton bir shamshir nayza va qalqon bilan o'tgandi Chingizxon va jamiki mug'ullar qo'llarini og'izlariga qo'ydilar chingizxon bu holatni ko'rib oʻgʻillariga yuzlandi va xitob qildi otaning o'g'li shunday bo'lmog'i lozim suv va olovning ikki girdobidan qutulib sohiliga yetdimi undan beadad ishlar va behisob tahlilkalar tugʻiladi. Bu bahona adolatparvalarimiz maxsus Shayxzoda hazratlari shumqadam chingizxon tariqatiga badiiy bezak berib shunday ta'riflagandi, qaniydi 4 o'g'il o’rniga falak menga birin bersa Jaloliddindek. Bunday havas do’stning ham dushmanning yurak yuragidan ilohiy kuch bilan otilib chiqqan asl haqiqatdir Jaloliddin sin daryosidan kechib o'tganidan so'ng qolgan qutgan jangchilarni to'plab shimoliy hindiston hududiga borib bir qancha davlatlar hukmdorlari bilan munosabat o'rnatishga harakat qildi ular bilan birga boʻlgan qator janglarda qo'li baland kelgan bo'lishiga qaramay bu yerda muhim o'rnashish ittifoqchilar topish mushkul ekanligini anglab bu yerdan Eronga 1224 yilda Ozarbayjonga kelib uni izlab ketdi hamda turkiya Iroq va boshqa mamlakatlari hududidagi faoliyatini boshladi va nihoyat jismi ketib ismi qolgan xorazmshohlar davlatni tiklashga muvaffaq bo'ldi Jaloliddin kuchli va mustahkam barpo etish maqsadi bor edi.
Tanqidiy qaraydilar ularning fikriga ko'ra Jaloliddin diplomatiyaning ishga solib qo'shni hukmdorlar bilan ittifoq tuzish o'rniga ularga qarshi urishib o'z halokatini tezlashtirgan degan qarashlar ham bor. Ammo manbalar bilan tanishar ekansiz bu urshning qanchalari mushkul bo'lganligiga ishonch hosil qilasiz Jaloliddin bog’dod halifalari avlod xalifalari uning sultonini alovuddin qayg'uroq 3 aka-uka ayudiylar Gurjiston podshosi va unumdorlar bilan ittifoq tuzish yo'lidagi sa`yi harakatlarning natijasiz tugashi qator sabablar bilan bog'liqdir ular orasidagi mazkur hukm farmonlar o'rtasidagi adovat va raqobat ularning hisyoti va kayfiyatlari murosatlar kabi arzimas e'tibordan qochirmaslik lozim misol uchun Arab tarixisi Muhammad amaliyining yozishicha bir gal Alouddi qayqubot jaloliddinning elchilarini nopisandlik bilan kutib oladi Elchilar qaytar chog'ida saljuqiylarning kelib chiqish jihatidan xorazmshohlardan ustunligi bilan izohlang va ozod xalifalari esa sulton tegish va sulton alovuddinga bo'lgan otam meros adovatlari bois jaloliddin yordam bermaygina qolmasdan aksincha boshqa hukmdorlarni shu jumladan mo'g'ullarni ham unga qarshi gij-gijlash kuchsizlantirish va halok etish uchun mablag' u bag'ishlani ayamadilar shu narsaga e'tiborli jalolid yaxshi anglagani hamda koʻpchilik davlatlarning ulardan qo'rqishini belgilanib qoldi boʻgʻinlarga faqat o'zi qarshi tura olishi ham yaxshi tushdi bu narsa uning boshqa hukmdorlardan olib borgan yozma muzokaralarda yaqqol ko'zga tashlanadi. Bir misol Jaloliddin madad izlab bag'dod xalifaligi chegaralarga yaqinlashganda xalifa o'z ameri Qushtemirni katta qo'shimcha bilan unga qarshi yuboradilar jaloliddin chopar orqali Qushtemirga bizning bu tarafga kelishimizdan maqsad tabiri al mo'minining oliy soyasidan panoh izlashdir zero qudratli dushman g'olib kelib mamlakatlar va olloh bandalarining istillo etishlari agar Halifadan madad topsam va uning rizosidan quvvat olsam uqavmni u qavmni yani mug’ullarni daf qilish mening ishimdir dedi Amma Qushtemir ham Halifa ham o’zini karlikk solgach Jaloliddin uning qo’shinini qirib tashlaydi. Ammo be samar manfaatlarini maqsad qilib olgan azaliy arazlarni qalbiga solgan g’aflat uyqusiga tolgan sodiqlik emas sotqinlik girdobida qolgan mamlakat Jaloliddinga yordam qo'lini cho'zmadi natijada she'rlar ichra sher bo'lgan she'rlarning she'ri o'z davri jaholatining qurboni bo'ldi.
Osiyo va Yevropani iskanjasiga olayotgan mo'g'ul istirosiga qarshi na osida na yevropada 10 yillar sobit va mardona kurashgan boshqa bir shaxs sarkarda shoh yo'q edilar Mo’g’illar changaliga olgan va olayotgan bu ikki qitada ham botirlik va jasurlikda tengi yo’q ko'z qo'shimcha bilan yengilmas deb tan olingan Chingizxonning ko'p sonli qo'shinini bir necha marta tor mor keltirgan yengilmas mo'g'ul qo'shini degan afsonani yo'qqa chiqargan buyuk sarkarda o'z davrining eng ulug' harbiy qoʻmondoni harbiy ilmga o'ziga xos jang taktikalari va strategiyasini olib kirgan g'olib shaxs edi.
Jaloliddin Manguberning mo'g'ullar bosqinini to'xtatishga qodir katta kuch ekanligini uning do'stlarigina emas dushmanlari ham yaxshi anglardim misol uchun turkiya sultoni malik Ashrabga uning vafot etganligini xushxabar tarzda yetkazganlarda u shunday javob beradi
Jaloliddin Manguberdi xuddi sohibqiron AmirTemur kabi o'z davrida koʻpgina mamlakatlarni mo'g'ul istilosidan bilvosita saqlab qoldi. Sulton Jaloliddin saxro bo’ronlariyu o'tkinchi yillarni burib yuboradigan shiddatini sundirib holdan toydiradigan yemirilmas qoyadek mustahkam bir shaxs edi o'zi bitgan bir to'rt sheri o'ziga-o'zi bergan xolisona bahodek jaranglaydi. Jangda xuddi temirdek bazmda musli mummiz, do’stga marhamatli, g'animga esa shummiz, shomga inson eltarlar haybatimiz dastidan rumga zindon elitarlar.
Millatimiz faxri Sulton Jaloliddinning 32 yillik umr faoliyatiga nazar solar ekanmiz biz avlodlariga yuritgan mehr- yilga sodiqlik millatga sadoqatlilik hamda insoniyat bisotining u yetmas buyukligidan saboq berib turadi shu boisdan ajdodlarimizning qisqagina tarifi Sulton Jaloliddin salohiyatidan aks sado berib turadi.
KITOBNI YUKLASH PDF: "Jaloliddin Manguberdining jahon siyosiy va xarbiy tarixdagi o'rni"
